Crnojevići

Treća crnogorska srednjovjekovna dinastija. Krajem 14. vijeka Crnojevići su bili vlastelinska porodica u Zeti, da bi već prvih decenija 15. vijeka postali jedna od najsnažnijih i politički najuticajnijih zetskih porodica. U vrijeme Balšića njihovi glavni posjedi bili su oko Lovćena, a imali su i nekoliko sela u priobalju Skadarskog jezera. Rodonačelnikom porodice smatra se Crnoje (Đurašević), koji je imao sinove Radiča, Stefana i Dobrovoja. Svi oni se pominju krajem 14. vijeka. Od potomaka porodice Crnojević, značajnu političku ulogu u Zeti imali su početkom 15. vijeka potomci Crnojevog sina Stefana - Đurađ i Lješ (Aleksa). Obojica se pominju u periodu od 1403. do 1435. godine. Đurađ je imao sinove Đurašina, Kojčina, Stefana i jednog sina čije ime nije poznato. Đurađev sin Stefan (Stefanica), koji se prvi put pominje 1426. godine, bio je prvi vladar Zete (Crne Gore) iz porodice Crnojević. Vladao je od 1451. do 1464/65. godine. Stefan je bio oženjen kćerkom Ivana Kastriota, odnosno, sestrom Đerđa Kastriota Skenderbega (1404-1468), s kojom je imao dva sina - Đurađa i Ivana. O Stefanovom sinu Đurađu i njegovom potomstvu, nema podataka. Drugi Stefanov sin Ivan bio je najprije oženjen Gojsavom, kćerkom Đorđa Arijanita Komnina, a nakon nje oženio se Marom, kćerkom Stefana Vukčića Kosače (1469). Ivan Crnojević je imao tri sina - Đurađa, Stefana i Stanišu, te dvije kćeri o kojima nema nikakvih podataka. Ivan Crnojević je vladao Crnom Gorom od 1465. do 1490. godine. Njegov nasljednik na prijestolu bio je Đurađ, koji je vladao od 1490. do 1496. godine. I Đurađ se ženio dva puta – prva žena mu je bila Jelena, kćerka Karla Musakije, a druga Jelisaveta, kćerka mletačkog plemića Antonija Erica. Iz drugog braka imao je četiri sina (Solomona, Konstantina, Ivana, Antonija) i dvije kćeri o kojima nema podataka. Đurađ Crnojević je umro poslije 1514. godine. Đurađev brat Stefan upravljao je Crnom Gorom kao osmanski namjesnik od 1496. do 1498. godine, a najmlađi brat Staniša primio je 1485. godine islam, i uzeo ime Skenderbeg. Kao osmanski sandžak-beg upravljao je Crnom Gorom od 1513. do 1530. godine. Vladarska porodica Crnojević imala je svoj grb (dvoglavi bijeli orao) i zastavu (crveno polje sa grbom u sredini).

 

Radič Crnojević.

U doba vladavine Đurađa II Stracimirovića Balšića imao posjede u podlovćenskom dijelu Zete. Neprilike u kojima se zbog sukoba s Turcima našao Đurađ II 1392. godine, Radič je iskoristio da se osamostali, a kada je krajem godine Đurađa II uhapsio skopski sandžak-beg Pašajit, Radič je to iskoristio da osvoji Budvu i Svetomiholjsku metohiju. Tada se Radič prozvao “gospodarem Zete”, a Mletačka republika mu je dala svoje građanstvo. Posjede koje je osvojio, Radič je morao vratiti nakon povratka Đurađa II u zemlju. Do novog sukoba između njega i Đurađa došlo je 1395. godine. Radič je tada zauzeo Grbalj i napao Kotor, koji je Đurađu plaćao godišnji danak. U sukobu s vojskom Đurađa II Stracimirovića Balšića, Radič Crnojević je i poginuo, 25. maja 1396. godine.

Stefan (Stefanica) Crnojević.

Sredinom 15. vijeka zetski feudalac Stefan Crnojević uspio je da uspostavi svoju kontrolu nad prostorom između Morače, Skadarskog jezera, Paštrovića i Budoša. Kao najmoćniji feudalac u Zeti, Stefan je 1451. godine stupio u pregovore s Mletačkom republikom, koja ga je priznala kao legitimnog vladara Zete. Uz to, ona mu je dala godišnju platu, zvanje vojvode i priznala mu vlast nad posjedima koje je imao u vrijeme despota Stefana Lazarevića. I što je za Stefana lično bilo najvažnije, Republika je obećala da će iz ruku Stefana Vukčića Kosače izbaviti njegovog sina Ivana, koji je već deset godina bio njegov talac. Svoje obećanje Mlečani su ispunili već krajem 1452. godine. Zbog prihvatanja mletačke vlasti, zaratio je protiv Stefana srpski despot Đurađ Branković, koji je pretendovao na vrhovnu vlast u Zeti. Sredinom 1452. odredi Stefana Crnojevića i despotova vojska sukobila se blizu Skadarskog jezera. Vojska Stefana Crnojevića odnijela je pobjedu, a Stefan je uspio da istjera despotove trupe iz Podgorice. Nakon tih sukoba, pod vlašću srpskog despota ostala je u Zeti samo tvrđava Medun.

Nekoliko godina kasnije nestaće i tog posljednjeg uporišta despotove vlasti u Zeti, a s njim i pretenzije Đurađa Brankovića na oblasti Crnojevića. Pohod sultana Mehmeda II na Srbiju, do kojeg je došlo 1454. godine, primoraće despota Đurađa Brankovića da se potpuno posveti odbrani od Turaka, a ponovno dovođenje Srbije u vazalni položaj bilo je od koristi Stefanu Crnojeviću, jer je uklonilo svaku smetnju za učvršćivanje njegove potpune vlasti u Zeti. Ostavši jedini gospodar Zete, Stefan Crnojević je 6. septembra 1455. godine na Vranjini, uz saglasnost pedeset i jednog predstavnika zetskih oblasti, priznao vrhovnu mletačku vlast. U ugovoru koji je tada potpisan između Stefana Crnojevića i mletačkog predstavnika Jovana Bolanija, Stefan se naziva “velikim vojvodom”, a predstavnici zetskih oblasti - “zetskim zborom”. Na početku vladavine Stefana Crnojevića teritoriju njegove države činio je prostor između Lovćena, Skadarskog jezera, Morače, Zete i Budoša. Skadar i čitavo primorje od Kotora do Ulcinja bilo je tada pod vlašću Mletačke republike. Granicu između države Crnojevića i Osmanskog carstva činile su rijeke Morača i Zeta, a planina Budoš bila je granica između države Crnojevića i hercega Stefana Vukčića Kosače. Već krajem 1464. ili početkom 1465. godine, Stefan Crnojević je umro. Nakon Stefanove smrti na čelo Crne Gore došao je njegov sin, vojvoda Ivan.

Ivan Crnojević.

Prvih mjeseci 1465. Ivan Crnojević je napao mletačke posjede u Primorju, uglavnom posjede oko Kotora, pozivajući se na nasljedno pravo na ove oblasti. Mlečani su ga zbog ovog napada osudili na smrt, obećavši novčanu nagradu onome ko ga ubije. Ipak, mletačka ljutnja na Ivana Crnojevića nije trajala dugo, jer su se već 1466. godine, zbog straha od Turaka, morali izmiriti. U znak svoje dobre volje Mletačka republika je pristala da nastavi s isplatom godišnje novčane pomoći Ivanu Crnojeviću, priznajući mu i vojvodsku titulu. Ivan Crnojević je za uzvrat obećao da će se odreći pretenzija na mletačke oblasti u Primorju, te da će uticati na tamošnje stanovništvo da bude lojalno Republici. Sporazum koji je crnogorski vladar sklopio s Republikom nije mu pružao dovoljno sigurnosti kada su u pitanju Turci. Zbog toga je Ivan na prvi ozbiljniji turski pritisak morao odgovoriti prihvatanjem vazalnog položaja. Već 1471. Ivan Crnojević je pristao na isplatu godišnjeg danka Turcima u iznosu od 700 dukata. Strahujući da ovakav Ivanov položaj prema sultanu u stvari znači turski korak bliže Skadru i njenim primorskim posjedima, Mletačka republika je dala crnogorskom vladaru niz novih privilegija, ne bi li ga otrgla od Turaka i privukla na svoju stranu. Znajući koliko joj crnogorski vladar može biti od koristi u slučaju turskog napada, Republika je februara 1473. dala Ivanu Crnojeviću i njegovim potomcima svoje plemstvo, i uz to mu obećala vojnu pomoć i godišnju novčanu subvenciju od 600 dukata. Obaveza Ivana Crnojevića bila je da uz mletačku podršku organizuje otpor Turcima, a Republika je obećala da će mu, u slučaju da njegovu zemlju zauzmu Turci, pružiti utočište na svojoj teritoriji. Zadovoljan ovakvim ugovorom, Ivan Crnojević je prestao da plaća danak sultanu. Turski napad na Skadar, do kojeg je došlo maja 1474. godine pokazaće koliko je uistinu Ivan Crnojević bio vrijedan pažnje koju mu je Republika ukazala.

Čim je počeo turski napad na Skadar, mletački providur za Albaniju obratio se Ivanu Crnojeviću s molbom da kao saveznik Republike uputi nekoliko odreda kao pomoć opsjednutom gradu. Crnogorski vladar je učinio onako kako je od njega tražio mletački providur. S jednim odredom krenuo je preko Crmnice ka Skadru, a drugi dio njegove vojske uputio se barkama preko Jezera (ukupno oko 8.000 ljudi). Da bi onemogućili Ivana Crnojevića da pruži pomoć Skadru, Turci su na njega poslali odred od 12.000 vojnika, ali im je crnogorska vojska pružila jak otpor. Mletački izvori bilježe da je do sukoba došlo u planinskoj oblasti uz Skadarsko jezero, te da se vojska Ivana Crnojevića služila artiljerijom i kamenjem. Nesumnjivo, otvaranjem još jednog fronta u turskoj bici za Skadar, olakšan je položaj njegovih branilaca unutar gradskih zidina. Zasluga crnogorskog vladara za uspješnu odbranu Skadra bila još veća ako se zna da Republika ni sa jedne strane nije mogla uputiti pomoć opsjednutom gradu. Brodovlje koje je ona namjeravala poslati u pomoć Skadru, nije moglo ući u Skadarsko jezero, jer su Turci ribarskim barkama zapriječili prolaz rijekom Bojanom. Poslije velikog uspjeha u borbi protiv Turaka, Ivan Crnojević je preduzeo mjere da ojača svoj položaj prema turskim oblastima od kojih ga je razdvajala rijeka Morača. Vjerovatno krajem 1475. počeo je da gradi utvrđenje Riječki grad (Obod), što je trebalo da bude reakcija na podizanje turskog utvrđenja u Podgorici, ali i rezervna pozicija u slučaju turskog osvajanja Žabljaka. Moguće da je utvrđivanje granice prema turskim oblastima s one stranu rijeke Morače, moglo biti djelotvorno kada su u pitanju sultanove posade na Medunu i u Podgorici, ali za sultanovu vojsku koja bi namjeravala da napadne Crnu Goru, ova utvrđenja nijesu bila ozbiljna prepreka. U to se Ivan Crnojević mogao uvjeriti već 1477. godine, kada je sultan Mehmed II ponovo preduzeo pohod na sjevernu Albaniju.

Tada su manji turski odredi napali i teritoriju države Crnojevića, nanijevši velike gubitke crnogorskim snagama koje su im se suprotstavljale. U Veneciji su tada strahovali da će Turci nakon zauzimanja Kroje i Skadra, pokoriti i državu Ivana Crnojevića ili je barem ponovo dovesti u vazalni položaj. Strah od Turaka bio je još veći s proljeća 1478. kada je postao izvjestan pad Kroje i kada je dio sultanove vojske došao pod Skadar. Kao i prilikom prethodne opsade Skadra, Ivan Crnojević je sa svojim odredima pokušavao da omete sultanovu akciju, pa je izvodio manje napade na njegovu vojsku. No, ovakvim potezima nije mnogo pomogao ni mletačkoj odbrani grada, niti sigurnosti sopstvene države. Krajem ljeta 1478. sultan je riješio da osigura Skadar s crnogorske strane, pa je naredio napad na Žabljak. Turski pohod okončan je za kratko vrijeme, a posada Žabljaka je bez velike borbe predala grad. Početkom naredne godine (1479) Mletačka republika je s Turcima postigla sporazum o predaji Skadra, čime je pozicija Ivana Crnojevića postala još teža. Nedugo nakon tog velikog događaja, turska vojska napala je državu Crnojevića, smatrajući da je njen gospodar svojim držanjem tokom opsade Skadra zaslužio da bude kažnjen. Gotovo nesmetano tursko prodiranje primoralo je Ivana Crnojevića da napusti zemlju i skloni se na teritoriju Mletačke republike. Do povratka Ivana Crnojevića iz izgnanstva došlo je tek poslije smrti sultana Mehmeda II (1481). Iako je uspio da protjera malobrojne turske snage iz Crne Gore, Ivan je ipak morao prihvatiti vazalni položaj prema sultanu. Pretpostavlja se da je njegova obaveza prema Porti bila isplata godišnjeg harača od 700 dukata, a ona mu je zauzvrat ostavila potpunu unutrašnju autonomiju. Granica države Ivana Crnojevića išla je tada od ostrva Vranjina rijekom Moračom do njenog spoja s rijekom Zetom, a zatim rijekom Zetom do Ostroga i Budoša.

Od Budoša granica je išla preko Pustog lisca do Crkvica, iznad Risna, a zatim planinskim vijencem prema Lovćenu. Sa Lovćena granica se spuštala prema Poborima, a od Pobora je išla ka moru. Otprilike na prostoru između Miločera i Svetog Stefana država Crnojevića je izlazila na more. Oblast Paštrovića, koja se pruža prema sjeveroistoku, i oblast Crmnice koja izlazi na Skadarsko jezero, bile su samo pod nominalnom vlašću Crnojevića. Nominalna vlast Crnojevića bila je i nad Grbljem, gdje je crnogorski vladar imao svoje solane. Prijestolnica države Crnojevića bila je od 1478. godine na Obodu (Riječki grad), a zatim je prenesena na Cetinje, gdje je Ivan Crnojević podigao dvor (1482) i manastir (1484). Crnogorski vladar, koji je od oca naslijedio titulu “veliki vojvoda”, koristi od kraja šezdesetih godina 15. vijeka vladarsku titulu “gospodar” (dominus), koju su prije njega koristili Balšići. Poslije 1481. upotrebljavao je i pečat s natpisom “Ivan Crnojević, gospodar zetski”. Posljednjih godina života Ivan Crnojević je imao dosta problema s Mletačkom republikom oko grbaljskih solana, dok se prema Porti držao lojalno, kako i priliči pouzdanom i odanom vazalu. Da bi svoju odanost potvrdio i nekim simboličnim činom, Ivan je poslao svog najmlađeg sina sultanu (1485). Najmlađi Crnojević, Staniša, ubrzo je primio islam i uzeo ime Skenderbeg, u spomen na ujaka njegovog oca - Đerđa Kastriota Skenderbega. Da bi i s Mletačkom republikom koliko-toliko popravio odnose, Ivan Crnojević je za svog najstarijeg sina i nasljednika na prijestolu, Đurđa, zaprosio kćer mletačkog plemića Antonija Erica.

Đurađ Crnojević.

Ivan Crnojević je umro (juna 1490. godine), pa je novi crnogorski gospodar postao Đurađ Crnojević. U to vrijeme Turci su bili sasvim zadovoljni držanjem Crne Gore, pa je sultan nakon smrti Ivana Crnojevića, 1490. godine, dao ista prava i njegovom nasljedniku - Đurđu Crnojeviću (1490-1496). Svjestan svoje nemoći u odnosu na Turke, u čijim su se rukama odavno nalazile sve balkanske države, Đurađ Crnojević se odrekao planova o oslobođenju od Turaka uz pomoć Venecije, potpuno se posvetivši unutrašnjim problemima. Prvih godina vladavine zanimao se imovinskim pitanjima, položajem crkve, osnivanjem štamparije. Nadu da će se osloboditi vazalnog položaja bio je izgleda izgubio, sve dok 1496. godine nije doznao za plan francuskog kralja Karla VIII o podizanju ustanka u Albaniji kojim bi bila srušena turska vlast. Đurađ je povjerovao da bi se povoljnim ishodom ovog ustanka Crna Gora mogla osloboditi vazalnog položaja prema Turskoj, pa je preko svojih izaslanika iskazao podršku francuskom kralju. Kada su na Porti otkrili ovaj plan, kao i činjenicu da je Đurađ Crnojević jedan od pristalica francuskog kralja, odmah su naredili Đurđu da dođe u Carigrad ili da napusti Crnu Goru. Đurađ je izabrao izgnanstvo. Crna Gora je iste godine izgubila status vazalne zemlje, i kao zasebna oblast stavljena je pod nadzor skadarskog sandžak-bega (1496).

Stefan Ivanov Crnojević.

Stefan Crnojević, srednji sin Ivana Crnojevića, sukobio se sa starijim bratom Đurđem 1496. godine, a razlog sukoba zasigurno je Stefanovo vlastoljublje. Stefan je krajem 1496. ponudio Porti da on umjesto brata, koji je bio kompromitovan zbog veza s francuskim kraljem Karlom VIII, upravlja Crnom Gorom. Porta je željela da ukloni Đurađa, ali Stefanu nije obećano ništa više od uživanja jednog timara u Crnoj Gori, što je on prihvatio. Nakon tog dogovora, Stefan je saopštio Đurađu da pođe sultanu ili da napusti Crnu Goru. Đurađ je izabrao izgnanstvo, pa je Crna Gora stavljena pod nadzor skadarskog sandžak-bega, dok je Stefan dobio jedan timar. U prvom turskom popisu Crne Gore (1497) navodi se da je Stefan Crnojević spahija koji uživa jedan timar. U Crnoj Gori Stefan je živio do decembra 1498. ili januara 1499. godine, kada ga je skadarski sandžak-beg lišio timara. Stefan Crnojević se posljednji put pominje u istorijskim izvorima 1503. godine.

Više iz ove kategorije