Kultura

Kulturno nasljeđe Crne Gore jedinstveno je i predstavlja posljedicu razvoja, tokom istorije, pod uticajem kako zapadne tako i istočne civilizacije. Kultura u Crnoj Gori, samim tim, razvijena je kao saglasje raznih tradicija. O tome svjedoče arhivski materijali, fondovi biblioteka, spomenici pismenosti, arheološki eksponati i umjetničke tvorevine, ali i raznolikost arhitektonskih stilova.

Najveći broj sačuvanih kulturno – istorijskih spomenika smješten je u oblasti Bokokotorskog zaliva. Grad Kotor dio je svjetske kulturne baštine i pod zaštitom je UNESCO-a. Stari grad Kotor odlikuje bezbroj uzanih uličica, trgova, piaceta, ali ono što ga posebno izdvaja je veliki broj kapija koje su stilski rađene, palata imućnih porodica, kao i veliki broj stepeništa ili skaladina. Svakako, najspecifičnija odlika Kotora je veliki broj crkava i manastira na relativno malom prostoru. Kotor je, u vrijeme svog najintenzivnijeg razvoja, imao 30 crkava i 6 manastira. Od svih njih se izdvaja katedrala sv. Tripuna, simbol Kotora. Bogato arhitektonsko nasljeđe posljedica je činjenice da je u svom razvoju Kotor preživio razne uprave i narode: Ilire (III-II v.p.n.e.), Rimljane (168. g.p.n.e.- 476. g.n.e.), Vizantince (476.-1185.), Dukljane, Nemanjiće, ugarske i bosanske vladare, Mlečane, Turke, gusare, Austrougare, Ruse, Francuze, Austrijance. Duž cijelog kotorskog zaliva nalazi se niz religioznih objekata, koji predstavljaju visoke domete arhitektonske umjetnosti. Na Skadarskom jezeru se nalazi kompleks manastira, koji su podignuti u vrijeme vladavine dinastije Balšića na malim ostrvima - Beška, Moračnik, Starčevo, Kom, Vranjina, kao i tvrđave Žabljak Crnojevića i Lesendro. Starčevo. manastir koji se sastoji od crkve Uspenja Bogorodice, zgrade konaka, pomoćnih objekata i ogradnog zida sa kapijom i nekoliko pozidanih terasa., bio je važan prepisivački centar. Prepisivani su mnogi rukopisi, a u njemu su se i koričile i ukrašavale knjige. U ovom manastiru se nalazi grobnica štampara Božidara Vukovića Podgoričanina.


U manastirima u unutrašnjosti Crne Gore, koji takođe predstavljaju značajne kulturno-istorijske spomenike koji svjedoče o burnoj crnogorskoj istoriji, prepoznatljiv je vizantijski uticaj u arhitekturi i slikarstvu, kao i u slikanju fresaka. Na primjer, poznate freske žitija Svetoga Ilije iz manastira Morača, predstavljaju jedan od najljepših primjera likovne umjetnosti na Balkanu XIII vijeka. Pivski manastir je čuven po svom ikonostasu neprocjenjive vrijednosti, iz 1638. godine. Odlikuje se proporcionalnošću, raskošem duboreza, sa zadivljujeće islikanim ikonama. Riznica manastira je jedna od najbogatijih u Crnoj Gori i sastoji se od dragocjenih zbirki starih rukopisnih knjiga i prvih knjiga štampanih na Balkanu (jedini sačuvani Psaltir iz Obodske štamparije). Svojom ljepotom i istorijom, izdvaja se i manastir smješten visoko u planinama Ostrog, jedan od kulturnih i duhovnih centara Crne Gore.

Dolaskom Turaka na prostor Balkana, islamska kultura ostavila je svoj trag u Crnoj Gori, miješajući se sa postojećom kulturom i lokalnim običajima. Arhitektura je i ovdje najupečatljiviji primjer, kako na sakralnim objektima, kao Husein-pašina džamija u Pljevljima, tako i u stilu gradnje stambenih objekata. Najznačajniji objekti islamske kulture u ovom smislu su džamije, sahat-kule, medrese, hamami, musafirhane, bezistani, šadrvani, česme, vodovodi, ćuprije, imareta, karavan-saraji i dr. Kulturnom i duhovnom vrijednošću se izdvajaju džamije koje su, uglavnom izgrađivane u utvrđenim gradskim sredinama. Širenjem varoši van gradskih bedema i naseljavanjem stanovništva, gradovi dobijaju orijentalni izgled: uski sokaci sa kaldrmom, avlije, kuće sa ćepencima i divanhanama, dućani, tekije i dr. Džamije i sahat-kule upotpunjuju orijentalnu sliku varoši. U tome se posebno izdvajaju Pljevlja, Podgorica, Bijelo Polje, Stari Bar i Ulcinj. Iz druge polovine XII vijeka datiraju jedinstveni spomenici pismenosti, kao što su Ljetopis Popa Dukljanina i Miroslavovo Jevanđelje. Gorički zbornik, koji sadrži prepisku Jelene Balšić i njenog duhovnika Nikona Jerusalimskog, je još jedan važan dokaz razvoja literarne tradicije. 


Razvoj književnosti može se takođe pratiti od XII vijeka. Tekstovi su najprije prepisivani, uglavnom u manastirima. Pronalaskom štamparije, ova se tradicija mijenja i, zahvaljujući vladaru Crne Gore, Đurađu Crnojeviću, i majstoru štamparskog zanata, jeromonahu Makariju, štamparija dolazi u Crnu Goru. Đurađ Crnojević je štampariju kupio u Mlecima i u njoj štampao prve knjige na jugoistoku Evrope, “Oktoih prvoglasnik”, 1493. godine, svega trideset osam godina poslije pojavljivanja Biblije Johana Gutenberga. Iz tipografije Crnojevića štamparije izašlo je, koliko se do sada zna, 5 djela. Štamparska tradicija Crne Gore nastavljena je radom Božidara Vukovića – Podgoričanina i njegovog sina, Vićenca Vukovića, čiji je rad vezan za Veneciju koja je, kao veliki kulturni centar Evrope, imala jak uticaj na kulturu Crne Gore u periodu između XVI-XVII vjeka. Djela Petra I i Petra II Petrovića Njegoša ostvarila su neprocjenjiv književni trag u Crnoj Gori, a djela Petra II su istovremeno prepoznata u svjetskoj literaturi i uvažena po svojim literarnim i duhovnim dometima. U vrijeme dinastije Petrovića, Cetinje je postalo duhovni i kulturni centar Crne Gore. Danas je Cetinje prijestonica Crne Gore, grad-muzej.


Novi zamah crnogorska kultura doživjela je u XX vijeku, posebno kroz razvoj književnosti. Pjesnici Risto Ratković i Radovan Zogović, prozaik Mihailo Lalić, samo su neka od najvećih književnih imena toga vremena, kako u Crnoj Gori, tako i na prostorima tadašnje Jugoslavije. Slikarstvo se takođe razvijalo u skladu sa svjetskim umjetničkim momentom, a avangardu u ovoj oblasti predstavljala su i predstavljaju djela neprocjenjive ljepote - Petra Lubarde, Mila Milutinovića, Dada Đurića, Branka Filipovića – Fila, Voja Stanića. Fakultet likovnih umjetnosti, koji djeluje u okviru Univerziteta Crne Gore, uspostavljen je na Cetinju 1988. Donedavno, Fakultet likovnih umjetnosti djelovao je u prostorijama bivšeg ruskog poslanstva. Pozorišni život Crne Gore počeo je izgradnjom Zetskog doma na Cetinju, 1884. godine. Prva pozorišna predstava u ovom pozorištu odigrana je 1888. godine, a prva glumačka trupa oformljena je 1910. godine. 18. maja te godine odigrana je predstava “Balkanska carica”, po tekstu Kralja Nikole I Petrovića, u režiji Maša Petrovića. Glavne likove igrali su profesori Cetinjske gimnazije. Dalji razvoj pozorišnog života se odvijao pod patronatom države. Interesantna je činjenica da je u Crnoj Gori 50-tih godina radilo pet profesionalnih pozorišta: na Cetinju, u Podgorici, Nikšiću, Kotoru i Pljevljima. U to vrijeme je Crna Gora bila na prvom mjestu u Evropi po broju pozorišta po glavi stanovnika. Fakultet dramskih umjetnosti, kao nova jedinica Univerziteta Crne Gore, utemeljen je 1994. godine. Nalazi se u zgradi nekadašnjeg turskog poslanstva na Cetinju.

Poslije Drugog svjetskog rata, u Crnoj Gori se razvijala i filmska umjetnost. Intenzivniji muzički život u Crnoj Gori takođe se razvijao tek poslije drugog svjetskog rata, prije svega otvaranjem muzičkih škola u više crnogorskih gradova. Niža muzička škola na Cetinju (1946/47) ubrzo je prerasla u srednju (od 1958. godine - u Titogradu) iz koje je, poslije završenih studija na muzičkim akademijama u zemlji i inostranstvu, izišao veliki broj značajnih muzičara. Muzička akademija na Cetinju najstariji je umjetnički fakultet u Crnoj Gori. Osnovana je 1980. godine, a do 1996. funkcionisala je u Podgorici. Nalazi se u zgradi bivšeg britanskog poslanstva u ovom gradu.